Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir? OKB Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Süreci

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)

Obsesif kompulsif bozukluk, kişinin istemsiz biçimde zihnine gelen, tekrar eden ve yoğun kaygı yaratan düşünceler, dürtüler ya da imgeler ile bu kaygıyı azaltmak için yaptığı yineleyici davranışlar veya zihinsel eylemlerle karakterize bir ruhsal sorundur. Bu durum, kişiyi zamanla bir düşünce ve davranış döngüsü içine hapsedebilir; günlük yaşamını, ilişkilerini, işlevselliğini ve yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.

OKB’de kişi çoğu zaman kontrol edemediği, rahatsız edici ve zorlayıcı düşünceler nedeniyle yoğun huzursuzluk yaşar. Bu düşünceler kirlenme, zarar verme, hata yapma, ahlaki olarak yanlış bir şey düşünme, eksik ya da yanlış davranma gibi farklı içeriklerde olabilir. Kişi bu düşüncelerin saçma, abartılı ya da mantık dışı olduğunu fark etse bile onları zihninden uzaklaştırmakta zorlanır. Tam da bu nedenle, kaygıyı azaltmak için bazı davranışları tekrar tekrar yapma ihtiyacı hissedebilir.

Bu davranışlara kompulsiyon adı verilir. Kompulsiyonlar; kişinin yaşadığı içsel gerginliği azaltmak, olası bir felaketi önlemek ya da zihnine gelen rahatsız edici düşünceleri etkisiz hâle getirmek amacıyla yaptığı tekrar eden davranışlar veya zihinsel ritüellerdir. Ancak bu davranışlar yalnızca kısa süreli bir rahatlama sağlar. Bir süre sonra obsesif düşünceler yeniden ortaya çıkar ve kişi aynı döngünün içine tekrar girer. Bu nedenle OKB zamanla oldukça yorucu, kısıtlayıcı ve tüketici bir hâl alabilir.

Bu döngü, kişinin gün içinde önemli miktarda zamanını alabilir. Günlük sorumlulukları yerine getirmeyi zorlaştırabilir, iş performansını düşürebilir, sosyal ilişkileri etkileyebilir ve kişinin yaşam alanını daraltabilir. OKB yaşayan bireyler çoğu zaman düşüncelerinin ve davranışlarının aşırı olduğunu fark eder; ancak buna rağmen kendilerini durdurmakta ciddi güçlük yaşarlar. Sorun da tam olarak burada başlar: kişi mantık düzeyinde fark etse bile kaygı düzeyi nedeniyle davranışı bırakmakta zorlanır.

OKB Belirtileri Nelerdir?

OKB belirtileri genel olarak obsesyonlar ve kompulsiyonlar olmak üzere iki ana başlıkta ele alınır.

Yaygın obsesyon belirtileri

Obsesyonlar; kişinin isteği dışında zihnine gelen, tekrar eden ve yoğun rahatsızlık yaratan düşünce, dürtü ya da imgelerdir. Sık görülen obsesyonlara şunlar örnek verilebilir:

• Kir, mikrop ya da bulaş korkusu

• Başkasına zarar verebileceğine ilişkin yoğun endişe

• Hata yapma ya da bir şeyi eksik bırakma korkusu

• Utanç verici ya da yanlış bir davranışta bulunacağına dair kaygı

• Günahkâr, ayıp ya da kabul edilemez düşüncelere sahip olmaktan korkma

• Düzen, simetri ve kusursuzluk ihtiyacı

• Aşırı kuşku duyma ve sürekli emin olma ihtiyacı

Yaygın kompulsiyon belirtileri

Kompulsiyonlar; obsesyonların yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrar eden davranışlar veya zihinsel eylemlerdir. Sık görülen kompulsiyonlara şunlar örnek verilebilir:

• Elleri tekrar tekrar yıkama, sık duş alma

• Kapı koluna, tokmağa ya da bazı eşyalara dokunmaktan kaçınma

• Kapı, kilit, ocak, priz gibi şeyleri defalarca kontrol etme

• İçinden sürekli sayı sayma

• Eşyaların belirli bir düzen içinde olmasını isteme

• Bazı kelime, dua ya da cümleleri tekrar tekrar zihinden geçirme

• Bazı işleri belirli sayılarda yapma zorunluluğu hissetme

• Değersiz ya da gereksiz şeyleri atamayıp biriktirme

Bu belirtiler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Her tekrar eden düşünce ya da her titiz davranış OKB anlamına gelmez. Burada belirleyici olan, bu düşünce ve davranışların kişinin yaşamını ne kadar zorlaştırdığı, ne kadar zaman aldığı ve ne düzeyde kaygı yarattığıdıır.

Obsesif Kompulsif Bozukluğun Nedenleri Nelerdir?

OKB’nin tek bir nedeni yoktur. Bugün kabul edilen görüş, bu bozukluğun biyolojik, genetik, psikolojik ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkabildiğidir.

Beyin işleyişiyle ilgili çalışmalar, bazı nörolojik ve biyokimyasal süreçlerin OKB ile ilişkili olabileceğini göstermektedir. Özellikle serotonin gibi nörotransmiterlerin dengesindeki farklılıkların bu tabloda rol oynayabileceği düşünülmektedir. Bununla birlikte bazı bireylerde genetik yatkınlığın da etkili olabileceği bilinmektedir. Aile öyküsünde benzer belirtilerin bulunması, bazı kişilerde riski artırabilir.

Bunun yanında çevresel etkenler de önemlidir. Travmatik yaşantılar, çocukluk dönemindeki zorlayıcı deneyimler, yoğun baskı, şiddet, ihmal, kayıp yaşantıları, ani yaşam değişiklikleri ya da uzun süreli kaygı yükü, bazı kişilerde belirtilerin ortaya çıkmasına veya var olan belirtilerin şiddetlenmesine neden olabilir. Özellikle kontrol ihtiyacının arttığı, belirsizliğin zor tolere edildiği dönemlerde OKB belirtileri daha görünür hâle gelebilir.

Ne Zaman Destek Alınmalı?

Eğer takıntılı düşünceler gün içinde çok sık geliyorsa, kişinin zamanını alıyorsa, günlük işlevselliğini bozuyorsa, ilişkilerini ve iş hayatını etkiliyorsa ya da kişi bu düşünce ve davranışları kontrol etmekte zorlanıyorsa profesyonel destek almak önemlidir. Çünkü OKB, çoğu zaman kişinin yalnızca “kafasına takması” ya da “biraz fazla titiz olması” ile açıklanamaz. Bu durum, zamanla kişinin hayatını daraltan ciddi bir kaygı döngüsüne dönüşebilir.

Erken dönemde alınan destek, belirtilerin daha iyi anlaşılmasını, döngünün fark edilmesini ve kişinin daha sağlıklı baş etme yolları geliştirmesini kolaylaştırır.

Bonus: SSS bölümü

OKB tamamen geçer mi?

OKB belirtileri uygun destekle önemli ölçüde azalabilir ve kişi günlük yaşamını çok daha işlevsel şekilde sürdürebilir.

OKB sadece temizlik takıntısı mıdır?

Hayır. OKB yalnızca temizlikle ilgili değildir. Kontrol etme, sayma, kuşku duyma, simetri ihtiyacı ve zihinsel ritüeller de OKB kapsamında görülebilir.

OKB için hangi uzmana gidilir?

Belirtilerin değerlendirilmesi için klinik psikolog ya da psikiyatri uzmanına başvurulabilir. Gerektiğinde iki alan birlikte ilerleyebilir.